Пытанні для падрыхтоўкі да экзамену
па сучаснай беларускай літаратурнай мове
1. Месца курса сучаснай беларускай літаратурнай мовы сярод іншых лінгвістычных
дысцыплін. Прадмет і задачы курса. Норма, кадыфікацыя нормы.
2. Паняцце “сучасная беларуская літаратурная мова”. Паняцці “нацыянальная мова”, “дыялектная мова”.
3. Лексікалогія як раздзел мовазнаўства. Слова як аб’ект вывучэння ў лексікалогіі, марфалогіі і словаўтварэнні.
4. Беларуская мова сярод іншых моў свету.
5. Слова як адзінка лексічнай сістэмы. Лексічнае і граматычнае значэнне слова. Слова і паняцце.
6. Тыпы лексічных значэнняў слова (па матываванасці, сувязі назвы з прадметам і па лексіка-граматычнай спалучальнасці з іншымі словамі).
7. Мнагазначнасць слова. Адназначныя і мнагазначныя словы. Стылістычнае выкарыстанне мнагазначнасці слова.
8. Спосабы развіцця пераносных значэнняў.
9. Аманімія і сумежныя з ёю з’явы. Лексічныя і лексіка-граматычныя амонімы (поўныя і няпоўныя, вытворныя і невытворныя). Адрозненне аманіміі ад мнагазначнасці.
10. Шляхі ўзнікненя амонімаў. Стылістычнае выкарыстанне амонімаў, амаформаў, амафонаў і амографаў.
11. Паронімы. Паранімія і паранамазія.
12. Сінанімія як з’ява, супрацьлеглая полісеміі і аманіміі. Абсалютныя сінонімы і іх месца сярод іншых відаў сінонімаў. Эўфемізмы. Сінонімы і перыфраза.
13. Сувязь сінаніміі з мнагазначнасцю. Сінанімічны рад, дамінанта. Стылістычная роля сінонімаў. Варыянты слоў, іх адрозненне ад сінонімаў.
14. Антонімы. Антанімічны рад, антанімічна-сінанімічны рад. Сувязь антаніміі з мнагазначнасцю. З’ява энантыясеміі. Аксюмаран як фігура маўлення, як з’ява, сумежная з антаніміяй.
15. Лексіка паводле яе паходжання (схема падзелу). Шляхі папаўнення і развіцця лексікі.
16. Спрадвечна беларуская лексіка і яе пласты (агульная характарыстыка). Агульнаславянская лексіка (яе семантычныя, марфалагічныя і стылістычныя прыметы).
17. Уласна беларуская лексіка. Пласт безэквівалентных слоў. Калькі і паўкалькі сярод уласна беларускай лексікі. Агульнаўсходнеславянская лексіка.
18. Запазычанні са славянскіх моў. Прыметы стараславянізмаў. Прыметы паланізмаў.
19. Неславянскія запазычанні. Прыметы такіх запазычанняў. Словы-інтэрнацыяналізмы. Асваенне іншамоўных слоў. Экзатызмы і варварызмы.
20. Падзел лексікі з экспрэсіўна-стылістычнага боку (схема падзелу). Міжстылёвая лексіка. Размоўная лексіка.
21. Адлюстраванне прастамоўнай лексікі ў ТСБМ, РБС і БРС. Кніжная лексіка і яе стылёвыя групы. Падзел лексікі з экспрэсіўна-стылістычнага пункту гледжання і культура маўлення.
22. Лексіка беларускай нацыянальнай мовы паводле сферы ўжывання (схема падзелу, агульная характарыстыка). Дыялектная лексіка, словы з паметай “абласное” ў нарматыўных слоўніках. Стылістычнае выкарыстанне дыялектызмаў.
23. Спецыяльная лексіка. Адрозненне паміж тэрмінамі і прафесіяналізмамі. Жаргонная лексіка.
24. Лексіка паводле актыўнага і пасіўнага складу (схема падзелу).
25. Устарэлыя словы і іх класіфікацыя. Гістарызмы і іх ужыванне ў мове.
26. Архаізмы (семантычныя і лексічныя). Віды лексічных архаізмаў.
27. Неалагізмы (семантычныя і лексічныя). Агульнанародныя і аказіянальныя неалагізмы. Наватворы апошніх гадоў.
28. Лексікаграфія як раздзел мовазнаўства. Яе сувязь з лексікалогіяй. Энцыклапедычныя і філалагічныя слоўнікі.
29. Перакладныя слоўнікі XVI–XVII стст., ХІХ-ХХІ ст.
30. Тлумачальныя слоўнікі (І.І.Насовіча і школьныя).
31. Дыялектныя слоўнікі (поўныя, адносна поўныя і дыферэнцыйныя).
32. Арфаграфічныя слоўнікі (СБМ і інш.).
33. Этымалагічныя і гістарычныя слоўнікі.
34. Фразеалогія. Фразеалагізм як моўная адзінка. Аб’ёі і межы фразеалогіі.
35. Варыянтнасць і сінанімічнасць фразеалагізмаў.
36. Мнагазначнасць фразеалагізмаў. Антанімічнасць фразеалагізмаў.
37. Утварэнне фразеалагізмаў і іх этымалагічная класіфікацыя.
38. Семантычная характарыстыка фразеалагізмаў. Тыпы фразеалагізмаў па семантычнай злітнасці кампанентаў.
39. Функцыянальна-стылёвыя разрады фразеалагізмаў і стылістычнае выкарыстанне фразеалагізмаў.
40. Фразеалагізмы паводле структуры (разнавіднасці, тыпы, мадэлі).
41. Тыпы фразеалагізмаў па суадноснасці з часцінамі мовы. Фразеалагізмы, несуадносныя з часцінамі мовы.
42. Спалучальнасць фразеалагізмаў са словамі кантэксту. Сінтаксічная роля фразеалагізмаў.
43. Беларуская фразеаграфія. Тыпы слоўнікаў і іх характарыстыка (апрача ФСБМ).
44. “Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы”
45. “Тлумачальны слоўнік беларускай мовы” (у 5 тамах) і ТСБЛМ.
46. Прадмет фанетыкі. Гукі мовы. Паняцце фанемы.
47. Галосныя і зычныя гукі і іх класіфікацыя.
48. Фаналогія (паняцце фанемы, слабыя і моцныя пазіцыі фанемы).
49. Склад і складападзел. Націск і яго асаблівасці.
50. Аканне і яканне ў беларускай мове.
51. Асіміляцыя і іншыя пазіцыйныя змяненні зычных.
52. Арфаэпія і яе задачы. Арфаэпічныя нормы і прычыны адхіленняў ад іх.
53. Арфаэпія галосных. Варыянты і варыяцыі фанем.
54. Арфаэпія зычных і спалучэнняў зычных.
55. Пазіцыйныя і гістарычныя чаргаванні гукаў.
56. Змест і задачы графікі. Алфавіт. Дыграфы “дз” і “дж”. Гукавыя значэнні літар.
57. Прынцыпы графікі. Адназначныя і двухзначныя літары. Іншыя графічныя сродкі.
58. Арфаграфія. Чатыры групы правілаў. Прынцыпы арфаграфіі (іх агульная характарыстыка). Спалучэнне двух прынцыпаў пры напісанні пэўных арфаграм.
59. Напісанні разам, праз злучок і асобна. Правілы пераносу слоў.
60. Ужыванне вялікай літары. Функцыі вялікай літары. Напісанні “Бог” і “бог”.
61. Фанетычны і марфалагічны прынцыпы беларускай арфаграфіі.
62. Гісторыя беларускай графікі. З гісторыі сусветнага пісьма.
63. Гісторыя беларускай арфаграфіі.
64. Сэнсавая структура фразеалагізмаў (фразеалагічнае і стылістычнае значэнні і іх кампаненты).
65. Марфемны слоўнік, слоўнікі паронімаў, амонімаў.
66. Тэрміналагічныя, анамастычныя, частотныя слоўнікі, слоўнікі мовы пісьменніка.
Практычная частка: у экзаменацыйным білеце, апрача двух тэарэтычных пытанняў, даецца сказ, у якім трэба зрабіць аналізы двух слоў: 1) лексічны або фразеалагічны, 2) фанетычны ці графічны або арфаграфічны. Словы ці фразеалагізмы для пэўных аналізаў пазначаны парадкавай лічбай справа: лексічны – лічбай 1, фразеалагічны – 2, фанетычны – 3, графічны – 4, арфаграфічны – 5.